لهجه‌های آلمانی چه تفاوتی با آلمانی معیار یا Hochdeutsch دارند؟

آلمانی معیار همان زبانی است که معمولاً در کلاس یاد می‌گیرید و در کاربرد روزمره به آن Hochdeutsch می‌گویند. اما مردم آلمان، حتی وقتی آلمانی معیار صحبت می‌کنند، الزاماً شبیه یکدیگر حرف نمی‌زنند. تفاوت ممکن است فقط در تلفظ باشد یا واژه‌ها و دستور زبان را هم دربر بگیرد. برای شروع تحصیل، کار و زندگی در آلمان، یادگیری آلمانی معیار پایه مناسبی است؛ در کنار آن، آشنایی تدریجی با گفتار منطقه مقصد به فهم مکالمه‌های روزانه کمک می‌کند.

پس اگر فایل آموزشی را می‌فهمید اما بخشی از حرف‌های یک فروشنده یا همکار را متوجه نمی‌شوید، لازم نیست نتیجه بگیرید که آلمانی را اشتباه یاد گرفته‌اید. ابتدا ببینید مشکل از سرعت گفتار است، از واژه‌های ناآشنا یا از تفاوت‌های منطقه‌ای.

Hochdeutsch دقیقاً یعنی چه؟

در گفت‌وگو درباره آموزش زبان، Hochdeutsch معمولاً به معنای «آلمانی معیار» یا Standarddeutsch است: شکلی از زبان که مبنای مشترکی برای آموزش، نوشتار رسمی و ارتباط میان افراد مناطق مختلف فراهم می‌کند. «آلمانی معیار» در این بحث از «زبان رسمی آلمان» دقیق‌تر است؛ رسمی بودن به جایگاه و کاربرد اداری زبان اشاره دارد، اما معیار بودن درباره شکل زبانی و قواعد پذیرفته‌شده آن است.

این واژه یک معنای تخصصی دیگر هم دارد. در گویش‌شناسی، Hochdeutsch نام مجموعه‌ای از گویش‌های نواحی مرکزی و جنوبی حوزه آلمانی‌زبان است. این گویش‌ها به درجات مختلف از یک تغییر تاریخی در تلفظ برخی صداها تأثیر گرفته‌اند. گویش‌های بایری و آلمانیک (Alemannisch، گروهی از گویش‌های جنوب‌غرب حوزه آلمانی‌زبان) نیز در این مجموعه قرار می‌گیرند. بنابراین عبارت «گویش بایری از گویش‌های Hochdeutsch است» با کاربرد روزمره «بایری با آلمانی معیار فرق دارد» تناقض ندارد؛ دو معنای متفاوت از یک اصطلاح به کار رفته است.

بخش Hoch در این تقسیم‌بندی تاریخی به جغرافیای مناطق مرتفع‌تر مربوط است، نه اینکه زبان مردم آن مناطق بهتر یا صحیح‌تر باشد. توضیح دانشگاه مونستر درباره Hochdeutsch و Niederdeutsch این تفاوت را روشن می‌کند.

لهجه، گویش و زبان محاوره‌ای چه تفاوتی دارند؟

در فارسی روزمره، اغلب همه تفاوت‌های منطقه‌ای را «لهجه» می‌نامیم. برای شناخت آنچه می‌شنویم، این تفکیک کمک‌کننده است:

• لهجه یا Akzent: تفاوتی که عمدتاً در تلفظ و آهنگ گفتار شنیده می‌شود. ممکن است واژه‌ها و ساختار جمله آلمانی معیار باشند، اما تلفظ گوینده رنگ منطقه‌ای داشته باشد.

• گویش یا Dialekt: تفاوت محدود به صداها نیست؛ واژه‌ها، صورت فعل‌ها و ساخت جمله نیز می‌توانند با آلمانی معیار فرق داشته باشند. گویش مجموعه‌ای از اشتباهات زبانی نیست و قواعد خودش را دارد.

• گفتار منطقه‌ای یا Regiolekt: گونه‌ای از گفتار که ویژگی‌های یک منطقه را حفظ می‌کند، اما با گویش محلیِ پررنگ و سنتی یکسان نیست و معمولاً در محدوده گسترده‌تری به کار می‌رود.

• زبان محاوره‌ای یا Umgangssprache: به گفتار معمول و غیررسمی اشاره دارد. این گفتار می‌تواند منطقه‌ای باشد، اما هر کوتاه‌کردن جمله یا عبارت خودمانی لزوماً نشانه یک گویش مشخص نیست.

مرز میان این شیوه‌های گفتار همیشه کاملاً مشخص نیست. یک نفر ممکن است در خانه گویش محلی صحبت کند و در جلسه کاری به آلمانی معیار نزدیک‌تر شود. مرکز پژوهشی اطلس زبان آلمانی در ماربورگ نیز بر همین تنوع گفتار و تغییر آن متناسب با موقعیت تأکید می‌کند. برای شما مهم‌تر از نام‌گذاری دقیق هر جمله، تشخیص نوع تفاوتی است که فهم آن را دشوار کرده است.

کدام گویش‌ها و شیوه‌های منطقه‌ای را ممکن است بشنویم؟

نام‌هایی مانند Bairisch، Schwäbisch، Sächsisch، Kölsch و Berlinerisch در معرفی تنوع زبانی آلمان زیاد دیده می‌شوند. نام یک گویش لزوماً با مرز یک ایالت یا شیوه گفتار همه ساکنان آن مطابقت ندارد. برای آشنایی اولیه می‌توان از این نمونه‌ها شروع کرد:

• بایری یا Bairisch: مجموعه‌ای از گویش‌ها که با بخش‌هایی از جنوب‌شرق آلمان پیوند دارند.

• شوابی یا Schwäbisch: گویشی در بخش‌هایی از بادن‌وورتمبرگ و غرب بایرن.

• ساکسونی یا Sächsisch: نام آشنایی برای گونه‌های گفتاری مرتبط با ساکسن.

• کلنی یا Kölsch: گویش مرتبط با شهر کلن و پیرامون آن.

• برلینی یا Berlinerisch: گونه گفتاری مرتبط با برلین.

برای شناخت محدوده گویش‌های جنوب آلمان، راهنمای آموزشی گویش‌ها در بایرن نیز توضیح می‌دهد که در همین ایالت، بایری، فرانکونی و شوابی در کنار یکدیگر حضور دارند.

برای شنیدن نمونه‌ها، مجموعه Dialekte-Hotline مؤسسه گوته نقطه شروع مناسبی است. این مجموعه گفت‌وگو با گویش‌وران را معرفی می‌کند و نمونه‌هایی از بایرن علیا، شوابی، ساکسونی و کلنی دارد. برخی قسمت‌ها به خارج از آلمان، مانند وین، مربوط‌اند؛ نام و محل هر قسمت را پیش از تمرین بررسی کنید.

در شمال آلمان نام Niederdeutsch یا Plattdeutsch را نیز می‌بینید. آن را صرفاً «آلمانی معیار با تلفظ شمالی» در نظر نگیرید؛ تفاوت‌های تاریخی، واژگانی و دستوری گسترده‌تری دارد. گوته در معرفی قسمت پلات‌دویچ، آن را زبانی مستقل با گویش‌های متعدد معرفی می‌کند. این توضیح هم به معنای آن نیست که همه مردم شمال آلمان در زندگی روزانه پلات‌دویچ صحبت می‌کنند.

تفاوت منطقه‌ای فقط در تلفظ نیست: نمونه نان کوچک

ممکن است در کلاس واژه Brötchen را برای نان کوچک یاد گرفته باشید و بعد در یک نانوایی Semmel یا Schrippe بشنوید. اطلس زبان روزمره آلمانی نشان می‌دهد که نام این نان‌ها با منطقه و حتی شکل نان تغییر می‌کند. در داده‌های این اطلس، Semmel در بخش‌هایی از جنوب آلمان و Schrippe برای نوعی نان کوچکِ کشیده در برلین و شمال براندنبورگ ثبت شده است. نقشه کاربرد واژه‌ها مرز کاملاً بسته‌ای ندارد.

از این مثال دو نکته عملی به دست می‌آید. نخست اینکه ندانستن یک واژه محلی، الزاماً به معنای ضعف دستور زبان نیست. دوم اینکه نباید هر واژه منطقه‌ای را «غلط» بدانیم یا فرض کنیم فقط یک نام در سراسر کشور پذیرفته است. برای خرید می‌توانید به محصول اشاره کنید و نامش را بپرسید؛ سپس واژه تازه را همراه با موقعیتی که در آن شنیده‌اید یادداشت کنید.

آیا آلمانی معیار در همه‌جا دقیقاً یکسان است؟

خیر. حتی آلمانی معیارِ گفتاری هم می‌تواند تفاوت‌های منطقه‌ای در تلفظ و واژگان داشته باشد. در گفت‌وگو با اشتفان اِلشپاس، پژوهشگر دانشگاه سالزبورگ، همین نکته توضیح داده شده است: کسی که گویش محلی صحبت نمی‌کند نیز ممکن است نشانه‌های منطقه‌ای در گفتارش داشته باشد.

پژوهش مؤسسه لایبنیتس زبان آلمانی درباره تلفظ آلمانی معیارِ رایج نیز به بررسی تفاوت‌های منطقه‌ای تلفظ می‌پردازد. بنابراین هدف یادگیری لازم نیست حذف هر نشانه فردی از صدا باشد. هدف کاربردی‌تر، تلفظ روشن، فهم‌پذیری و انتخاب واژه و ساختار مناسب موقعیت است.

پیش از مهاجرت، آلمانی معیار بخوانیم یا گویش شهر مقصد را؟

پیشنهاد آموزشی این است که آلمانی معیار را پایه اصلی برنامه نگه دارید. اگر هنوز در جمله‌سازی، واژه‌های پرکاربرد یا فهم گفتار روشن مشکل دارید، جایگزین کردن درس اصلی با حفظ عبارت‌های محلی، آن کمبودها را برطرف نمی‌کند. در کنار درس اصلی می‌توانید نمونه‌های کوتاه و توضیح‌دار از منطقه مقصد بشنوید.

اگر مقصدتان مشخص است، تمرین را به موقعیت‌های محتمل محدود کنید: گفت‌وگوی همکاران، خرید، صحبت با هم‌خانه یا ارتباط با مشتری. لازم نیست پیش از رفتن، همه گویش‌های آلمان را یاد بگیرید. شناخت چند عبارت پرتکرار در محیط خودتان و توانایی درخواست توضیح، هدفی عملی‌تر از تقلید کامل گویش است.

در نوشته رسمی، درخواست کار یا مکاتبه دانشگاهی، انتخاب مطمئن‌تر همان آلمانی معیارِ متناسب با موقعیت است. در مکالمه دوستانه، آشنا شدن با کاربردهای محلی می‌تواند به مشارکت در گفت‌وگو کمک کند. گفت‌وگوی گوته با هایکه ویزه درباره تنوع زبان توضیح می‌دهد که گویش و آلمانی معیار از نظر زبانی «بهتر» و «بدتر» نیستند؛ کاربرد مناسبِ هرکدام به موقعیت بستگی دارد.

برای فهم گفتار منطقه‌ای چه تمرینی انجام دهیم؟

برای آشنا شدن با گفتار منطقه مقصد، می‌توانید این تمرین را انجام دهید:

1. یک نمونه کوتاه از یک منطقه انتخاب کنید. ترجیحاً توضیح، زیرنویس یا متن همراه داشته باشد. هم‌زمان سراغ چند گویش دور از هم نروید.

2. بار اول فقط موضوع را پیدا کنید. ببینید افراد درباره چه چیزی صحبت می‌کنند و کدام بخش پیام روشن است.

3. بخش نامفهوم را جدا کنید. آیا واژه را نمی‌شناسید؟ واژه آشناست اما تلفظش متفاوت است؟ یا ساخت جمله برایتان تازه است؟

4. معادل معیار را کنار آن بنویسید. در یادداشتتان نام منطقه و جمله کامل را هم نگه دارید تا یک کاربرد محلی را به تمام آلمان تعمیم ندهید.

5. روز دیگری یک نمونه تازه بشنوید. تشخیص همان ویژگی در صدای فردی دیگر، معیار مفیدتری از حفظ کردن یک کلیپ است.

اگر حتی نسخه معیار یا متن همان جمله نیز دشوار است، ابتدا واژگان و ساختار جمله را تمرین کنید. راهنمای تمرین شنیداری آلمانی با صدا و متن برای همین مرحله نوشته شده است. در تمرین گویش، هدف اولیه فهمیدن است؛ لازم نیست هر تفاوتی را بلافاصله در گفتار خودتان به کار ببرید.

وقتی متوجه نمی‌شویم، چه بگوییم؟

این جمله‌های معیار برای درخواست توضیح مناسب‌اند:

• Könnten Sie das bitte etwas langsamer sagen?
  ممکن است کمی آهسته‌تر بگویید؟

• Was bedeutet dieses Wort?
  این واژه چه معنایی دارد؟

• Könnten Sie das bitte auf Hochdeutsch sagen?
  ممکن است این را به آلمانی معیار بگویید؟

بهتر است درخواست را درباره نیاز خودتان مطرح کنید، نه با قضاوت درباره شیوه حرف زدن طرف مقابل. برای مثال بگویید هنوز با گفتار این منطقه آشنا نیستید. اگر موضوع ساعت قرار، نشانی یا دستور کاری است، آن بخش را با جمله خودتان تکرار کنید تا مطمئن شوید درست فهمیده‌اید.

آیا برای انتخاب شهر باید نگران گویش باشیم؟

از یک کلیپ دشوار نمی‌توان نتیجه گرفت که زندگی یا تحصیل در آن شهر برای شما ناممکن است. فرد، محیط کار، نوع ارتباط و موقعیت رسمی یا دوستانه بر گفتاری که می‌شنوید اثر می‌گذارند. پیش از انتخاب، نمونه‌هایی از محیط واقعی مقصد ببینید و درباره زبان ارتباط روزانه در همان محل سؤال کنید.

برای برنامه زبان هم از نیاز فعلی شروع کنید: تقویت آلمانی معیار، تمرین شنیداری و سپس آشنایی هدفمند با گفتار منطقه مقصد. اگر برای انتخاب سطح کلاس به ارزیابی نیاز دارید یا می‌خواهید یادگیری را از ترم یک شروع کنید، از فرم مربوط به درخواست خود استفاده کنید.